EXPROOF AYDINLATMA NEDİR ?

Petrol, petrol ürünleri, kimya, LPG, doğal gaz, kömür madenleri, hububat siloları, şeker fabrikaları, kereste ve mobilya fabrikaları, ekmek fırın ve fabrikaları gibi yanıcı, parlayıcı ve patlayıcı maddelerle uğraşan bir çok sanayi kollarında normal çalışma icabı veya arıza ve bakım gibi hallerde (gaz , toz, veya yanıcı madde buharı gibi nedenlerle) patlayıcı ortam oluşmaktadır. Elektrik aletlerinin çıkardığı kıvılcım ve ark bu ortamları tehlikeye düşürmekte ve patlamalara neden olmaktadırlar.
Bu nedenlerle bu gibi iş yerlerinin patlayıcı ortamlarında kullanılan elektrik aletleri farklı olmak zorundadır. İşte bu olaya ex-proof ve kullanılan elektrikli aletlere de ex-proof elektrikli aletler adı verilmektedir. Kısaca ticari piyasada bu isimlerle tanınmaktadırlar.
Aslında EX-PROOF tabiri Amerikan uygulamasından alınmış olup Türkçesi “PATLAYICI ORTAMLAR ve PATLAYICI ORTAMLARDA KULLANILAN ELEKTRİKLİ ALETLER” şeklinde olmalıdır. EXPROOF yerine kısaca “PATLAMAYA KARŞI KORUNMUŞ” tabiri de kullanılabilir.

PATLAYICI BÖLGE VE BÖLGE (ZONE) TANIMI

Çalışma ve işletme şartları her iş yerinde ve her sanayi dalında aynı değildir.
Her tehlikeli ortama aynı tip aleti yerleştirmek ve tek bir sistem uygulamak ekonomik olmamaktadır. Bu nedenle konunun uzmanları, patlayıcı ortamları tehlike derecesine göre sınıflara ayırmışlardır.

Emniyet, güvenlik, işletme ve bakım kolaylığı ve özellikle ekonomik nedenlerle her ortam için farklı bir uygulama öngörmüşlerdir. Diğer bir deyişle, sürekli patlayıcı oranda gaz olan bir yerde alınacak tedbirler ve uygulanacak elektrik aygıtları ile, “tesadüfen, arada bir ve çok kısa süreli” patlayıcı ortam teşekkül eden bir yerde alınacak önlemler ile çalıştırılacak elektrik aygıtları aynı olamaz. En azından ekonomik olmaları için patlayıcı ortamları sınıflara ayırmak gerekir. Bu sınıflara BÖLGE veya ZONE adı verilir.

Patlayıcı ortamları bölgelere ayırmada iki görüş hakimdir. Birincisi kömür sanayinde öncü olan BATI AVRUPA GÖRÜŞÜ ve ZONE SİSTEMİ, diğeri de petrol sanayinde öncü olan KUZEY AMERİKAN GÖRÜŞÜ ve DIVISION SİSTEMİ ve uygulamasıdır.

ZONE SINIFLANDIRMASI | GAZ
ZONE 0 – Yüksek oranlarda patlayıcı gaz ve buharın;
 Sürekli olarak bulunduğu

 Uzun süreli bulunduğu

ZONE 1 – Yüksek oranlarda patlayıcı gaz ve buharın;
 Normal çalışma koşullarında bulunma olasılığının az olduğu

 Tamir, bakım işlemleri ya da sızıntılar sebebiyle bulunabileceği

ZONE 2 – Yüksek oranlarda patlayıcı gaz ve buharın;
 Çok kısa süreli oluştuğu

 Kazalar ve çeşitli olağandışı çalışma koşulları sebebiyle tehlikeli hale geldiği

* Kaynak: NEC makale 505-9, CEC Bölüm 18, EN60079-10, IEC 60079-10

ZONE SINIFLANDIRMASI- TOZ
ZONE 20 – Yüksek oranlarda patlayıcı tozun;
 Sürekli olarak bulunduğu

 Uzun süreli bulunduğu

ZONE 21 – Yüksek oranlarda patlayıcı tozun;
 Normal çalışma koşullarında bulunma olasılığının az olduğu

 Tamir, bakım işlemleri ya da sızıntılar sebebiyle bulunabileceği

ZONE 22 – Yüksek oranlarda patlayıcı tozun;
 Çok kısa süreli oluştuğu
 Kazalar ve çeşitli olağandışı çalışma koşulları sebebiyle tehlikeli hale geldiği

Zone sisteminde patlayıcı gazlar G ve tozlar da D harfi ile belirlenir.

GRUP SINIFLANDIRMASI (EN 50014)
• Group I — Grizu olasılığının olduğu madenlerde kullanılan Elektrik Aletleri
(yeraltında kullanılır)
• Group II —Patlama olasılığı bulunan ortamlarda kullanılan Elektrik Aletleri
(maden dışı – yer üstü)

KUZEY AMERİKAN GÖRÜŞÜ ve UYGULAMASI:
DIVISION SİSTEMİ
Amerikan görüşü ANSI/NFPA 70, NEC standartlarında belirlenmiştir. Amerikan standartları patlayıcı ortamları iki bölüme ayırmaktadır.

DIVISION 1 : Normal çalışma koşullarında patlayıcı ortam oluşan ve oluşma ihtimali yüksek olan ve uzun süren yerler DIVISION 1 kapsamındadır.

DIVISION 2 : Normal çalışma koşullarında patlayıcı ortam oluşma ihtimali az olan yerler. Ancak anormal hallerde (tamir bakım, arıza, kaza gibi) patlayıcı ortam oluşan ve oluşma ihtimali olan ve kısa süren yerler DIVISION 2 kapsamındadır.

NEC patlayıcı maddelere göre de sınıf ayrımı yapmaktadır. Bunlara CLASS adı veriler.
CLASS I : Patlayabilir gaz ve buharlar.
CLASS II : Patlayabilir tozlar; kömür tozu un ve şeker tozu gibi.

CLASS III : Uçucu tozlar. Normalde tozdan daha iri maddeler. Pamuk tozu, hızar tozu, tekstil liftleri gibi. Bu maddeler patlayıcı değil daha ziyade yanıcı ve yangın tehlikesi içeren maddelerdir.

NEC ayrıca aşağıdaki patlayıcı madde gruplarını da tarif etmiştir.

GROUP A : Bu gruba asetilen gazı dahil edilmiştir. Bu gazın hidrojen gazından daha üst gruba alınmasının nedeni “bakır asetilenin” sürtünme ile kolayca ateş almasıdır.
GROUP B : Bu grupta hidrojen gazı vardır.
GROUP C : Alkoller ve eterler
GROUP D : Metan, propan, oktan, dekan vs…
GROUP E,F,G : Toz gruplarıdır.
EXPROOF NEDİR ?